Gemeenten pompen miljoenen in adviesbureaus terwijl buurten wachten op zorg en onderhoud

Gemeenten geven jaarlijks miljoenen euro uit aan externe adviseurs en ingehuurd personeel. Een groot deel van de loonsom gaat naar tijdelijke expertise van buiten in plaats van naar vaste ambtenaren die zelf beleid uitvoeren.

In vogelvlucht

Bij de voorbereidingen op de grote decentralisaties gaven gemeenten in 2013 en 2014 samen zeker 25 miljoen euro uit aan externe adviesbureaus.
Volgens de Personeelsmonitor Gemeenten gaat tegenwoordig ongeveer 18 procent van de gemeentelijke loonsom op aan externe inhuur van personeel en expertise.
Onderzoekers en toezichthouders waarschuwen dat de overheid zo afhankelijk wordt van dure consultants, terwijl structurele kennis in huis achterblijft.

Miljoenen naar advies, niet naar uitvoering

Volgens RTL Z werd in 2023 bij gemeenten 18,1 procent van de loonsom uitgegeven aan externe inhuur, zoals interim managers, ingehuurde specialisten en zzp’ers. Dat is geld dat niet in vaste functies terechtkomt, maar in tijdelijke contracten en adviestrajecten.

Uit onderzoek van Nieuwsuur blijkt dat gemeenten al bij de decentralisaties in het sociaal domein massaal extern advies inhuurden. Van de 166 gemeenten die meededen aan de enquête, schakelden er 111 externe bureaus in. Samen gaven zij in 2013 en 2014 zeker 25 miljoen euro uit aan externe adviesbureaus. Amsterdam besteedde in die jaren 3,6 miljoen euro aan externe inhuur, terwijl een kleinere gemeente als Oldenzaal 1,4 miljoen euro uitgaf en buurgemeenten Dinkelland en Tubbergen geen cent aan adviesbureaus betaalden.

Ook recenter trekt Amsterdam geld uit voor consultants. Bij het wegwerken van een grote betalingsachterstand zette de gemeente een team van dertig mensen op, waaronder consultants met inkoopkennis. Voor die operatie is 700.000 euro gereserveerd, blijkt uit berichtgeving op Consultancy.nl. Op het platform Externe Inzet Gemeente Amsterdam publiceert de gemeente bovendien jaarlijks de gegunde opdrachten voor externe inhuur.

Groeiende kosten, groeiende afhankelijkheid

Bij het Rijk gaat het inmiddels om miljarden. Volgens de jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk en berichtgeving van Nieuwsuur gaf de rijksoverheid in het afgelopen jaar ongeveer 3,7 miljard euro uit aan de inhuur van consultants, interim managers en vooral ICT’ers. De kosten voor externe inhuur stegen met 400 miljoen euro ten opzichte van 2023 en maken ruim 15 procent uit van het totale personeelsbudget. Dat ligt ruim boven de Roemernorm, die voorschrijft dat maximaal 10 procent van de personeelsuitgaven naar externe inhuur mag gaan.

In een recente Kamerbrief schrijft de minister van Binnenlandse Zaken dat de totale uitgaven aan externe inhuur van het Rijk in 2024 3,67 miljard euro bedroegen, 15,4 procent van de personeelsuitgaven. In dezelfde brief staat dat volgens de Personeelsmonitor Gemeenten de externe inhuur bij gemeenten ongeveer 18 procent van de loonsom bedraagt. Daarmee gaat een fors deel van de personeelsbudgetten naar inhuur in plaats van naar eigen ambtenaren.

Onderzoekers en toezichthouders waarschuwen dat deze groei niet alleen duur is maar de afhankelijkheid van externe bureaus vergroot. In het WRR project De deskundige overheid en in een analyse op Platform Overheid wordt beschreven hoe onbewuste denkfouten bij ambtenaren kunnen leiden tot inefficiënte of zelfs ronduit verkeerde inhuurbeslissingen. Ambtenaren grijpen dan uit onzekerheid of tijdsdruk naar consultants, in plaats van zelf kennis op te bouwen of intern beter samen te werken.

Kleine gemeenten, concrete voorbeelden

De hoge adviesrekeningen hangen niet alleen boven de grote steden. Uit het onderzoek van Nieuwsuur naar de voorbereidingen op de decentralisaties blijkt dat tweederde van de gemeenten externe adviesbureaus inschakelde, waaronder veel kleinere gemeenten. De ingehuurde bureaus hielpen bij het opstellen van plannen, het verzorgen van informatievoorziening en het leveren van projectleiders.

Samen gaven de 111 gemeenten die meededen aan het onderzoek zeker 25 miljoen euro uit aan externe hulp. Amsterdam besteedde in 2013 en 2014 3,6 miljoen euro aan externe inhuur. Oldenzaal, met ruim 30.000 inwoners, gaf 1,4 miljoen euro uit, terwijl buurgemeenten Dinkelland en Tubbergen geen geld uitgaven aan adviesbureaus. Dat laat zien dat sommige gemeenten een groot deel van hun voorbereidingen uitbesteden, terwijl vergelijkbare gemeenten ervoor kiezen alles in eigen huis te doen.

Vakblad Gemeente.nu beschrijft aan de hand van dezelfde cijfers hoe rond de transities in het sociaal domein miljoenen euro’s aan extern advies zijn uitgegeven. Critici waarschuwen dat gemeenten zo langdurig afhankelijk worden van externe bureaus en dat eigen deskundigheid onvoldoende wordt versterkt.

Dubbel werk en weglekkende kennis

In de WRR stukken over de deskundige overheid en in de Kamerbrief over dat rapport komt steeds dezelfde zorg terug: externe inhuur is soms nodig, maar als overheden structureel taken uitbesteden, bouwen ze zelf minder kennis op. De minister schrijft dat gemeenten en het Rijk kampen met uitstroom van personeel en tekorten aan diepgaande expertise, onder meer op digitaliserings- en ruimtelijke dossiers, en dat dit de afhankelijkheid van externe expertise vergroot.

Gedragswetenschappers op Platform Overheid laten zien hoe denkfouten als de voorkeur voor bekende consultants, het halo effect rond grote namen en tijdsdruk ertoe kunnen leiden dat consultants worden ingehuurd terwijl dat niet strikt noodzakelijk is, of dat er wordt gekozen voor een te dure of minder geschikte consultant. In die situaties blijft kennis bij de ingehuurde bureaus hangen in plaats van in de organisatie zelf.

De WRR en de minister zijn het er tegelijk over eens dat externe inhuur in bepaalde gevallen “noodzakelijk en gewenst” kan zijn. Maar zonder strategie om structurele kennis in huis te halen en te houden, blijft er een risico dat gemeenten en ministeries jaar op jaar betalen voor vergelijkbare externe trajecten terwijl intern weinig verandert.

Waarschuwingen uit de praktijk

In de uitzending van Nieuwsuur uit 2014 waarschuwt de directeur van de Rekenkamer Metropool Amsterdam, Jan de Ridder, dat de onzekerheid van ambtenaren wordt vertaald in het inhuren van externe bureaus. Hij noemt het “riskant” dat “handige bureaus het gat in de markt hebben gevonden van onzekere ambtenaren”. Hoogleraar Paul Frissen zegt in hetzelfde item dat gemeenten erg afhankelijk kunnen worden van externe deskundigheid en van de specifieke opvattingen van de adviesbureaus die zij inhuren.

Ook in de recente discussie rond het WRR rapport klinkt die waarschuwing door. In het artikel op Platform Overheid wordt beschreven hoe ambtenaren in complexe situaties eerder grijpen naar consultants met een bekende naam of flitsende presentatie, dan dat zij de tijd nemen om eigen expertise op te bouwen of alternatieven te onderzoeken. De auteurs pleiten voor maatregelen die niet alleen op budgetplafonds sturen, maar ook op beter besluitvormingsgedrag bij ambtenaren zelf.

In de Kamerbrief geeft de minister toe dat externe inhuur een blijvend onderdeel van de overheid zal zijn, maar koppelt daar de ambitie aan om meer vaste medewerkers aan te trekken, opleidingen te versterken en kennis beter te borgen binnen organisaties. Anders gezegd: zonder stevige interne expertise blijft de overheid voor elke nieuwe crisis opnieuw de portemonnee trekken voor consultants.

Noot van de redactie: Dit artikel is na publicatie aangevuld met extra bronnen, waardoor de totale uitgave hoger is dan oorspronkelijk gemeld.