Veel grote overheidsprojecten beginnen met ambitieuze plannen en optimistische begrotingen, maar eindigen vaak met vertragingen en kostenoverschrijdingen. Het patroon is structureel en herhaalt zich al decennia.
In vogelvlucht
- De renovatie van de Afsluitdijk liep op van een begroot bedrag van 921 miljoen euro naar een budget van iets meer dan 2 miljard euro.
- Bij de zuidelijke ringweg in Groningen zijn de kosten meerdere keren verhoogd en een definitieve eindafrekening is nog niet openbaar.
- Foutgelopen ICT-projecten zoals het PGB-systeem kostten de overheid alleen al voor PGB 2.0 naar verwachting bijna 95 miljoen euro.
Optimisme bij de start
Grote overheidsprojecten beginnen vaak met ambitieuze doelen en positieve verwachtingen. Nieuwe infrastructuur, modernisering of digitalisering wordt gepresenteerd als snel, beter en betaalbaar.
Zodra projecten daadwerkelijk van start gaan, verandert het beeld. Kosten lopen op, de uitvoering wordt ingewikkelder en de duur wordt langer dan gepland.
Renovatie Afsluitdijk: fors duurder
De renovatie van de Afsluitdijk begon met een contract van 921 miljoen euro. Dat was de raming toen het werk in 2018 werd gegund. Later bleken er extra kosten nodig voor onder meer aanvullend werk, strengere eisen en een schikking met het bouwconsortium.
Volgens verschillende berichten is het totale budget voor de versterking en vernieuwing van de dijk inmiddels opgelopen tot iets meer dan 2 miljard euro. De werkzaamheden aan de spuisluizen zijn uit het contract gehaald en worden apart aanbesteed.
Ring Zuid Groningen: wie betaalt hoeveel
De zuidelijke ringweg in Groningen laat zien hoe ondoorzichtig kostenstromen kunnen worden zodra een project gaat schuiven. Het totale budget voor de aanleg van Ring Zuid bedroeg al 642 miljoen euro, inclusief een post voor onvoorziene kosten.
Door vertraging en problemen met de aannemer kwamen daar extra kosten bij. In 2021 spraken de overheidspartijen een nieuw financieel akkoord af. De provincie Groningen levert sindsdien een extra bijdrage van 78 miljoen euro exclusief btw, oftewel 94 miljoen euro inclusief btw, voor de meerkosten.
Er zijn meerdere keren nieuwe afspraken gemaakt over geld en planning. Het project is nog niet klaar, en een definitieve eindafrekening met alle meevallers en tegenvallers is nog niet openbaar.
ICT-projecten raken de begroting hard
Niet alleen fysieke infrastructuur is kwetsbaar voor overschrijdingen. De overheid besteedt jaarlijks miljarden euro aan ICT. Als een project mislukt of veel langer duurt dan gepland, lopen de kosten snel op.
Een bekend voorbeeld is het nieuwe PGB 2.0 systeem. Dat werd oorspronkelijk door een zorgverzekeraar ontwikkeld en vervolgens “om niet” overgedragen aan het ministerie. In de praktijk bleek het systeem nog jaren doorontwikkeld en gerepareerd te moeten worden, terwijl budgethouders en zorgverleners kampten met storingen en noodprocedures.
Onderzoeksprogramma Argos en ict-vakblad Computable laten zien dat de totale kosten van PGB 2.0 naar verwachting uitkomen op ongeveer 94,7 miljoen euro. Daarmee krijgt een systeem dat gratis leek alsnog een prijskaartje van bijna 100 miljoen euro.
Structurele oorzaken in beleid en uitvoering
De problemen bij grote projecten zijn geen toeval. Rapporten van de Algemene Rekenkamer en andere onderzoeken laten steeds dezelfde patronen zien. Aan het begin zijn ramingen vaak te optimistisch en worden risico’s onderschat. Politiek en bestuur kiezen liever voor een laag prijskaartje dan voor een realistische schatting.
Daarbovenop verdwijnen tijdens de uitvoering kennis en verantwoordelijkheid doordat mensen van functie wisselen of vertrekken. Dossiers worden overgedragen, maar lessen en waarschuwingen verdwijnen. Als de kosten daarna oplopen, is stoppen politiek onaantrekkelijk, omdat er al veel geld is uitgegeven.
Oplossingen zijn er, maar blijven liggen
Er liggen oplossingen op tafel. De Algemene Rekenkamer noemt onder meer onafhankelijkere ramingen, striktere voorwaarden bij aanbestedingen, het opdelen van grote projecten in beter beheersbare stappen en automatische onderzoeken bij forse kostenoverschrijdingen.
Toch worden deze lessen nog lang niet altijd toegepast. Politieke voorkeur voor optimistische beloftes weegt vaak zwaarder dan nuchtere cijfers en kritische tegenrekenaars. Daardoor blijft de begroting vaak een geruststellende belofte, terwijl de uiteindelijke eindafrekening de belastingbetaler keer op keer verrast.
